fbpx
Błędy poznawcze i błędy logiczne

Błędy logiczne i błędy poznawcze – jak dyskutować merytorycznie

W rozważaniach naukowych, dyskusjach na forach, czy nawet zwykłej rozmowie znajomych, argumentacja swoich opinii jest rzeczą niezwykle ważną. 

Istnieje wiele zasad, jak powinno się argumentować, okazuje się jednak, że równie ważne jest to, jak tego nie robić i jakich błędów należy się wystrzegać, broniąc swojego stanowiska. 

Za inspirację dziękuję Darkowi Hoffmannowi z kanału SciFun, który utworzył jeden z najbardziej wartościowych filmów dotyczących błędów logicznych i poznawczych  Krótki film o prawdzie i fałszu 🙂 

Wstęp do błędów logicznych
i błędów poznawczych

Błędy logiczne, błędy poznawcze (w j. angielskim określane jako logical fallacy i cognitive bias), sofizmaty, argumentacja pozamerytoryczna, erystyka — pojęcia te cały czas mylone są nawet przez osoby profesjonalnie zajmujące się tematem. 

Niniejszy artykuł ma na celu rozprawienie się z niejasnościami dotyczącymi tych pojęć  sklasyfikujmy je i nauczmy się w końcu je rozróżniać, bo nawet jeśli nie planujesz udziału w debatach publicznych, to z całą pewnością wiele osób będzie próbowało przekonać Cię do swoich racji używając słabych argumentów, które nierzadko brzmią tak przekonująco, że nie wychwytujemy w nich niczego złego. 

Może być też tak, że i Ty stosujesz taką argumentację, nawet o tym nie wiedząc. Wszyscy popełniamy błędy logiczne i poznawcze i im szybciej zbudujemy na ten temat świadomość, tym lepiej dla komunikacji, edukacji, a wg niektórych, nawet dla rozwoju gatunku ludzkiego. 

Błędy logiczne
(logical fallacies)

Przejdźmy więc do szerszego omówienia najczęściej występujących błędów logicznych.

Chochoł (strach na wróble, sofizmat rozszerzenia)

Sofizmat rozszerzenia, znany powszechnie jako chochoł

Chochoł (inaczej sofizmat rozszerzenia) to błąd logiczny polegający na tym, że jedna ze stron przedstawia wyolbrzymioną, lub przeinaczoną wersję argumentu oponenta i dyskutuje z nią, zamiast z prawdziwą wypowiedzią.

Najczęściej robi się to przez wypełnienie własną treścią wszelkich niedopowiedzeń lub wyrwanie z kontekstu. 

Chochoł stwarza iluzję całkowitego odrzucenia lub pokonania twierdzenia oponenta przez zastąpienie go inną propozycją, a następnie obalenie tego fałszywego argumentu zamiast propozycji przeciwnika. Przykładem jest m.in. cytowanie słów przeciwnika wyjętych z kontekstu.

Jeśli obejrzyj wywiad w całości, to zauważysz, że fraza „więc twierdzisz, że” padła ze strony Cathy Newman kilkanaście razy, za każdym razem prezentując chochoła — coś, czego Jordan Peterson wcale nie twierdził. Dziennikarka dla wielu stała się symbolem przegranej dyskusji, a wywiad nieprzerwanie zdobywa kolejne miliony wyświetleń. 

Mówiąc o sofizmacie rozszerzenia, nie sposób nie wspomnieć o ignoratio elenchi (nieznajomość zarzutu), czyli błędzie polegającym na tym, że argumentuje się na rzecz czegoś innego niż teza, która ma zostać udowodniona.

Tu quoque (odwołanie do hipokryzji)

Argument tu quoque (łac. ty także) to taki argument, w którym rozmówca stwierdza, że przeciwnik podpada pod zarzuty, które wcześniej sam przedstawił. Argument nie odnosi się więc do tematu dyskusji, ale do osoby odbiorcy. 

Brzmi znajomo? Niestety aż za bardzo, ponieważ jest to sposób dyskusji prowadzony w Polsce od lat, pomimo że w oczywisty sposób pomija meritum sprawy i nie rozwiązuje problemu.

Odpowiedzią na zarzut nigdy nie powinien być taki sam zarzut. Jeśli tak jest, to ktoś stosuje tzw. whataboutism, o czym poniżej więcej mówi Natalia Nishka Tur:

Na przykładzie Wiadomości TVP temat omówił również Leszek Cibor na kanale Przeciętny Człowiek:

Błędne wynikanie (korelacja to nie przyczynowość)

Błędne wynikanie polega na tym, że zakładamy, że skoro między dwoma zdarzeniami istnieje związek, to pierwsze zdarzenie musiało spowodować drugie. 

Często mylimy korelację, czyli jednoczesne występowanie dwóch zdarzeń, z przyczynowością, czyli powodowaniem jednej rzeczy przez drugą. Tymczasem korelacja często bywa przypadkowa lub związana z zupełnie inną przyczyną.

Korelacja to nie przyczynowość

Błąd kosztów utopionych (sunken cost fallacy)

Wyobraź sobie, że idziesz do sklepu, ale po drodze ktoś powiedział Ci, że wszystkie sklepy są już zamknięte. Zapewne nie przyjdzie Ci do głowy, aby iść dalej, tylko dlatego, że już spory kawałek za Tobą, tylko zawrócisz do domu. 

Ta logika nie przychodzi nam jednak tak łatwo, kiedy czytamy książki, oglądamy seriale, czy gramy w gry komputerowe. Wszyscy znamy to uczucie, gdy książka/serial/gra już nie sprawia nam przyjemności, ale ciągniemy je dalej, ponieważ już zainwestowaliśmy daną ilość czasu na dany tytuł i szkoda nam jest go zostawić. Wszystko jest w porządku jeśli ktoś po prostu lubi i chce kończyć rzeczy, nawet jeśli nie sprawiają już takiej przyjemności, jak na początku. Problem logiczny pojawia się wtedy, gdy robisz coś na siłę, a jedynym powodem jest to, że „szkoda” Ci już poświęconego czasu.

Paradoks hazardzisty

Paradoks hazardzisty to jeden z najciekawszych przykładów błędu logicznego, jest bowiem zarówno błędem logicznym, jak i poznawczym. 

Paradoks hazardzisty to tendencja do zauważania wzoru w przypadkowych zdarzeniach. Błąd ten znany jest też pod nazwami Złudzenie Gracza lub Złudzenie Monte Carlo i polega na uznawaniu niezależnych od siebie zdarzeń losowych jako wydarzenia, które są zależne od siebie. 

Najczęściej odnosi się do myślenia, że trwanie serii zdarzeń jest mniej prawdopodobne niż to, że wystąpi zdarzenie, które tę serię przerwie.

Odwołanie do emocji

Jest to sytuacja, gdy dyskutant próbuje sprowokować emocjonalną reakcję przeciwnika, zamiast przedstawić rzeczowe argumenty potwierdzające tezę. Może opierać się o strach, nienawiść, współczucie i wiele innych emocji. Odwołanie się do nich jest często skuteczną taktyką dyskusji, choć oczywiście nie do końca uczciwą.

Podchwytliwe pytanie (loaded question)

Podchwytliwe pytanie, czyli z j. angielskiego loaded question, to błąd logiczny polegający na zadaniu pytania w taki sposób, że oponent nie jest w stanie na nie odpowiedzieć, nie wyglądając na winnego. 

Taka taktyka jest skuteczna, gdy ktoś chce zbić przeciwnika z tropu — ten musi się wtedy skupić na wyjściu z twarzą z rozmowy, jest zmuszony do obrony.

Zobacz też nieoficjalny rekord w tej dziedzinie, w wykonaniu Wiadomości TVP:

Pani Edyta Lewandowska, jako dziennikarka, powinna była zapytać, co jej rozmówca uważa o stanowisku opozycji odnośnie do nowego programu partii rządzącej. Zadała je jednak nie jako dziennikarka, ale jako osoba pracująca dla TVP, więc odpowiednio „naładowała” swoje słowa następującymi treściami, których wcześniej nie wykazano:

  • Trudno jest uwierzyć, że ktoś może krytykować program PiS.
  • Trudno jest temu programowi coś zarzucić.
  • Krytykujący program dopuszczają się manipulacji.
  • Krytyka programu to narzędzie do walki politycznej.
  • Krytyka programu to walka ze społeczeństwem! 😱

Odwołanie do błędu

Obrona fałszywego twierdzenia za pomocą logicznie spójnych argumentów jest możliwa. Podobnie jak sytuacja odwrotna — prawdziwe twierdzenie można obalić, gdy masz za słabe argumenty lub gdy przeciwnik jest doświadczonym, stosującym sofizmaty dyskutantem. 

Odwołanie do autorytetu (argumentum ad verecundiam)

Odwołanie do autorytetu to powoływanie się na autorytet, którego oponent może nie uznawać, ale którego nie chce lub nie może zakwestionować. 

Jedna ze stron twierdzi, że dana teza jest prawdziwa tylko dlatego, że uważa tak jakiś autorytet. W Polsce często używa się tego odwołania np. w kontekście Jana Pawła II. Warto podkreślić, że ten sofizmat nie powinien być używany do podważania opinii ekspertów w jakiejś dziedzinie.

Odwołanie do niewiedzy (argumentum ad ignorantiam)

Gdy jeden z dyskutantów nie jest w stanie udowodnić swojego stanowiska, drugi stwierdza, że w takim razie to on ma rację. Błąd bierze się stąd, że choć obie strony mają równy obowiązek udowodnienia swoich racji, jedna twierdzi, że wygrała „walkowerem”.

Patrz też Bóg Luk (wikipedia)

Odwołanie do natury (argumentum ad naturam)

Odwołanie do natury polega na opisywaniu danego zjawiska jako pożądane, ponieważ jest naturalne lub wprost przeciwnie — jako niepożądane, ponieważ jest nienaturalne. 

Nie ma natomiast racjonalnych powodów, by założyć, że to, co naturalne, jest lepsze od tego, co jest nienaturalne (i odwrotnie). 

Argumentu odwołania do natury używa się w dyskusjach dotyczących ekologii, medycyny czy wegetarianizmu. 

Argument z człowieka (argumentum ad hominem)

Ad hominem to odnoszenie się do opinii i zachowań rozmówcy zamiast do merytorycznego uzasadnienia tematu dyskusji. 

Dyskutant, zamiast powoływać się na logiczne argumenty, powołuje się na opinie uznane przez przeciwnika, jednak wyciąga z nich tylko konsekwencje, które wspierają jego tezę. Może też odwoływać się do cech oponenta lub okoliczności, w których jest oponent.

Odwołanie do popularności (dowód społeczny ad populum oraz ad numerum)

Błąd ten popełniany jest, gdy jeden z dyskutantów przekonuje drugiego, że słuszność jego tezy jest wprost proporcjonalna do liczby osób, które ją popierają. Odwołuje się do popularności danej tezy lub stwierdzenia i liczby ludzi, którzy w nią wierzą.

Liczbę wiernych w chrześcijaństwie, judaizmie i islamie znajdziesz we wpisie o religiach abrahamowych

Równia pochyła (slippery slope)

Błąd równi pochyłej występuje wtedy, gdy nielogicznie założymy, że jeśli dojdzie do wydarzenia A, wydarzy się również B. Błędnie i bez żadnego racjonalnego wyjaśnienia zakładamy, że jakieś wydarzenia muszą po sobie następować, choć nie ma żadnego mechanizmu, który tłumaczyłby ich przyczynowość. 

Ten argument często stosowany jest np. w bioetyce, podczas dyskusji o badaniach genetycznych. Argumentem równi pochyłej jest np. założenie, że prowadzenie takich badań doprowadzi do katastrofalnych skutków etycznych. Problem z tym wnioskowaniem polega często na unikaniu samodzielnej analizy problemu.

Błędne koło (circulus in demonstrando)

Błędne koło to błąd logiczny, który polega na przyjęciu za przesłankę tego, co dopiero ma zostać udowodnione; sytuacja, gdy jedna ze stron przedstawia zapętlający się argument. 

Zapętlający się argument to taki, w którym wniosek został zawarty już w założeniu.

Przeniesienie ciężaru dowodu

Jest to przerzucenie z siebie ciężaru dowodzenia o prawdziwości argumentu na przeciwnika. Polega na tym, że jeden z dyskutantów podaje za dowód prawdziwości swojego twierdzenia fakt, że przeciwnik nie jest w stanie uargumentować tezy przeciwnej. 

Niezdolność obalenia twierdzenia nie oznacza jednak, że twierdzenie jest prawdziwe. 

Anegdota

Błąd ten występuje, gdy jeden z dyskutantów zamiast logicznego argumentu używa jakiegoś odizolowanego przypadku lub przykładu z własnego życia. 

Często jesteśmy skłonni bardziej wierzyć w to, co wydarzyło się komuś, kogo znamy, niż w suche statystyki (które jednak są znacznie bardziej wiarygodne).

Dwuznaczność

Dwuznaczność to błąd logiczny polegający na tym, że określonego słowa w argumencie dyskutant używa w więcej niż jednym znaczeniu. Nie jest łatwo zauważyć, że nastąpiła zmiana znaczenia, dlatego jest to bardzo powszechna w dyskusjach taktyka. Dwuznaczność może odnosić się do używania niejasności w celu wprowadzenia oponenta w błąd.

Indukcja / dedukcja

Często zakładamy, że jeśli jakaś teza jest prawdziwa w odniesieniu do części zjawiska, to musi być prawdziwa również dla jego całości.

Złoty środek

Złoty środek to błąd logiczny polegający na stwierdzeniu, że prawda leży pomiędzy skrajnymi punktami. Jest to jednak myślenie całkowicie nieprawidłowe. Punkt leżący między prawdą a fałszem nadal jest fałszem.

Prawdziwy Szkot

„Prawdziwy Szkot”, „Prawdziwy ateista”, „Prawdziwy cokolwiek” — powszechny błąd, często stosowany podczas kończenia określonej kwestii. Jest to błąd z natury fałszywy ze względu na jego uogólnienie i niejasność

Błąd popełniany jest wtedy, gdy ktoś porówna działanie lub przekonanie jednej osoby ze wszystkimi osobami z danej grupy społecznej. 

Czarny lub biały (fałszywy dylemat)

Czarny/Biały polega na sprowadzeniu dyskusji do wyboru pomiędzy tylko dwoma możliwościami. 

Tak naprawdę jednak istnieje ich o wiele więcej. Myślenie w kategorii czarny lub biały nie dopuszcza dodatkowych warunków i zmiennych. 

Błąd strzelca wyborowego (fałszywa przyczyna)

Błąd strzelca wyborowego polega na wybraniu do dyskusji tylko tej części danych, która potwierdza Twoje argumenty.

Jednym z rodzajów tego błędu jest tzw. cherry-picking, czyli wybiórcze podejście do przedstawianych treści, tak aby pokazać to, co chce się pokazać i ukryć to, co chce się ukryć. 

Błąd logiczny - cherry-picking

Błędy poznawcze
(cognitive bias)

Pora teraz przejść do drugiego rodzaju błędów — błędów poznawczych. Warto wspomnieć, że niektóre błędy (jak opisany wyżej paradoks hazardzisty) mogą należeć zarówno do grupy błędów logicznych, jak i błędów poznawczych.

Podstawowy błąd atrybucji

Podstawowy błąd atrybucji to tendencja do tłumaczenia sukcesów i porażek wyłącznie ich cechami wewnętrznymi. Czynniki zewnętrzne (takie jak środowisko, czy okoliczności) są całkowicie ignorowane. 

Jako pierwszy opisał ten błąd poznawczy psycholog Lee Ross, pracując nad powszechną skłonnością do wyjaśniania zachowań ludzi w kategoriach przyczyn wewnętrznych i stałych przy jednoczesnym niedocenianiu wpływów sytuacyjnych. Błąd ten może być efektem automatycznego przetwarzania przez nas informacji z ograniczonym wpływem świadomości  obserwowanie innego człowieka wywołuje automatyczne przypisanie mu cech zgodnych z jego zachowaniem.

Efekt Polyanny (również syndrom Polyanny)

Efekt Polyanny dotyczy ludzi, którzy mają tendencję do bardzo optymistycznego patrzenia na świat, myślenia o rzeczach przyjemnych i poszukiwania pozytywnych aspektów w każdej sytuacji. Jednocześnie ignorują oni aspekty negatywne. Błąd ten jest pewnego rodzaju mechanizmem obronnym, który ma też złą stronę — może prowadzić do problemów wynikających z ignorowania negatywnych zjawisk.

Efekt potwierdzenia (błąd konfirmacji)

Większość z nas ma w zwyczaju słuchać jedynie informacji, które potwierdzają nasze wstępne założenia. 

Efekt potwierdzenia to pewnego rodzaju skrzywienie poznawcze, które sprawia, że szukamy argumentów na potwierdzenie naszych tez, zamiast starać się dociekać obiektywnej prawdy. 

Efekt pominięcia

Efekt pominięcia to tendencja do niepodejmowania żadnych działań zamiast działania. Okazuje się, że to jeden z najczęściej popełnianych przez ludzi błędów poznawczych. Polega na bezczynności podczas podejmowania decyzji — co jednak również jest jakąś decyzją, której skutki mogą być bardzo poważne. 

Ten błąd jest dobrze znany osobom zadłużonym, które boją się nawet porządnie policzyć swoje zobowiązania, a co dopiero utworzyć plan spłaty.

Uogólnienie

Uogólnienie to błąd poznawczy, który polega na wyciąganiu z pojedynczych zdarzeń zbyt daleko idących wniosków.

Błąd ten powoduje, że tracimy obiektywizm w ocenianiu rzeczywistości. Często skutkuje zniechęceniem (bo np. „nigdy nikomu się to nie udało”) i utrudnia porozumienie w relacjach międzyludzkich (bo „nigdy po sobie nie sprzątasz”).

Ekwiwokacja

Błąd ekwiwokacji popełnia się, gdy używamy jednego znaczenia najpierw w jednym znaczeniu, a potem w innym. Ekwiwokacja powstaje wtedy, gdy dyskutant stosuje w swojej argumentacji przesłanki oparte na tych samych słowach, jednak posiadających odmienne znaczenie.

W rzeczywistości jednak Artur nie jest hipokrytą, ponieważ słowo „wiara” oznacza tu dwie różne rzeczy:

  1. Wiara w metodę naukową występuje tu jako zaufanie wynikające z obserwacji metody naukowej i jej skuteczności.
  2. Wiara w Boga natomiast występuje tu jako przyjęcie pewnych prawd, wynikających z wewnętrznych objawień, czy siły tradycji. 

Status quo

Błąd poznawczy status quo to fałszywe postrzeganie rzeczywistości i niemożność poprawnego ocenienia sytuacji. Ponieważ wolimy, by „było tak, jak jest”, mamy tendencję do akceptowania obecnego stanu rzeczy, nie dążąc do żadnej zmiany czy poprawy sytuacji.

Efekt zaprzeczania

Efekt zaprzeczenia to błąd poznawczy wynikający z ludzkiej tendencji do krytykowania informacji, które nie są zgodne z naszymi poglądami. 

Jest pewnego rodzaju odwrotnością do opisanego powyżej efektu potwierdzenia

Zasada podczepienia

Błąd ten występuje, gdy dyskutant formułuje opinię w określony sposób tylko dlatego, że większość osób tak myśli. Błąd opiera się na tym, że im więcej osób ma dane przekonanie, tym więcej ludzi, którzy również przyjmą je jako swoje. Idziemy za tłumem, nie oceniając zysków i strat związanych z podjęciem decyzji.

Efekt nadrzędności przekonań

Efekt nadrzędności przekonań to grupowanie swoich argumentów tak, aby wynikał z nich ten sam wniosek. Choć ciężko jest to wyjaśnić w kilku prostych słowach, to w praktyce znamy go bardzo dobrze — objawia się m.in. tym, że nawet w najbardziej złożonych sprawach, ktoś będzie widział jedynie wady, albo jedynie zalety, zapewne w przeciwieństwie do swojego oponenta. 

Efekt polaryzacji

Efekt polaryzacji to błąd poznawczy, który występuje, gdy ten sam argument (lub na przykład zestaw danych) może być użyty zarówno przez jedną stronę dyskusji, jak i drugą, o zupełnie odmiennych poglądach. 

Może prowadzić do tego, że punkty widzenia stron oddalają się od siebie. Efektem jest zjawisko polegające na tym, że każda ze stron bezkrytycznie akceptuje dane potwierdzające jej tezę przy jednoczesnym krytykowaniu wszystkich danych stojących z nią w sprzeczności.

Efekt przekonania

Do efektu przekonania dochodzi, gdy o sile argumentu nie świadczy jego prawdziwość, ale jego wiarygodność lub prawdopodobieństwo. Dyskutant ocenia poprawność swojego rozumowania na podstawie konkluzji, zamiast wziąć pod uwagę cały tok rozumowania danego wątku.

Efekt aureoli (efekt halo)

Efekt aureoli to błąd poznawczy polegający na tym, że przypisujemy danej osobie pozytywne lub negatywne cechy w zależności od tego, jakie zrobiła na nas pierwsze wrażenie. Np. pozytywną cechę widzimy we wszystkim, co dotyczy tej osoby. Choć nie mieliśmy okazji poznać tej osoby w różnych sytuacjach, pierwsze wrażenie nadaje kierunek przypisywanych jej cechom.

Efektu aureoli doświadczamy już w czasach szkolnych, gdy nauczyciele — świadomie, lub nie — niektórych uczniów zamieniają w pupilów, a na część potrafią się faktycznie uwziąć. Możemy to też zauważyć w relacjach biznesowych — nikomu nie trzeba szczególnie tłumaczyć jak i dlaczego pierwsze wrażenie jest tak ważne.

Efekt horoskopowy

Błąd poznawczy zwany również efektem Forera. Polega na tym, że często uznajemy za bardzo trafne opisy własnej osobowości, które w rzeczywistości są ogólnymi opisami odnoszącymi się do dużej grupy ludzi. 

Efekt horoskopowy można zaobserwować, dając kilkunastu osobom ten sam ogólny opis osobowości, który pasuje do większości ludzi np. w danej kulturze. 

Jest wysoce prawdopodobne, że osoby te uznają opis za wyjątkowo trafny i dopasowany akurat do nich. Błąd Forera bierze się stąd, że ludzki mózg ma tendencję do szukania potwierdzeń. Gdy widzimy cechy osobowości, które do nas pasują, nie zwracamy uwagi na to, czy pasują też do innych osób. Zwykle im bardziej pozytywny wydźwięk testu osobowości, tym efekt horoskopowy jest silniejszy.

Horoskop

Hipoteza sprawiedliwego świata

Błąd polega na powszechnym wierzeniu w to, że na świecie jest jakaś „sprawiedliwość”. Ten błąd poznawczy został zidentyfikowany po szeregu eksperymentów przez Melvina J. Lernera, który stworzył pojęcie hipotezy (lub fenomenu) sprawiedliwego świata. 

Skoro świat jest sprawiedliwy, to wszystko, co się w nim dzieje, jest w jakiś sposób zasłużone i sprawiedliwe. Dlatego, jeśli ludzi spotyka coś dobrego, zakładamy, że w jakiś sposób na to zasłużyli i odwrotnie — uważamy, że ludzie zasługują na nieszczęścia, które ich spotykają. 

Hipoteza sprawiedliwego świata jest niektórym ludziom niezbędna, aby wprowadzić porządek i jakiś „sens” do własnego świata. W rzeczywistości jednak hipoteza sprawiedliwego świata nie jest żadną regułą.

Pozostałe błędy i argumenty pozamerytoryczne

Ostatni rodzaj błędów, które zostaną tu omówione. Choć w dużej części reprezentują wyżej opisane grupy, ich specyfika pozwala na wyodrębnienie argumentów pozamerytorycznych jako osobnego zbioru.

Dychotomia myślenia

O dychotomii myślenia, jako błędzie procesów myślowych, po raz pierwszy wspomniał Beck, opisując go jako postrzeganie różnych zjawisk tylko w skrajnych aspektach

Często oceniamy zjawisko jako złe lub dobre, zgodne z zasadami lub nie, sprawiedliwe lub nie, nie zwracając uwagi na szereg opcji pośrednich. 

Dychotomia myślenia sprawia, że ciężko jest dostrzec to, co jest między poszczególnymi zjawiskami. W skrajnych przypadkach błąd ten może prowadzić do poważnych problemów psychicznych, powoduje bowiem pułapki myślenia i uzależnienie od utrwalonych wzorców.

Selektywna percepcja

Błąd, który polega na nieświadomej zmianie percepcji przez oczekiwania i przekonania. Możemy go zauważyć np. w zastosowaniu leku placebo lub poinformowania kogoś, że w napoju jest alkohol, gdy w rzeczywistości wcale go tam nie ma. Ludzie potrafią zachowywać się, jakby rzeczywiście podano im napój alkoholowy. 

Selektywna percepcja zachodzi wtedy, gdy pozwalamy naszym przekonaniom mieć wpływ ma to, jak postrzegamy świat.

Heurystyki wydawania sądów

Inaczej mówiąc, są to uproszczone reguły wnioskowania (nazwane tak przez Daniela Kahnemana i Amosa Tversky’ego). Często, aby szybko wypowiedzieć się na dany temat, automatycznie posługujemy się uproszczonymi wnioskami. Wyróżniamy trzy główne rodzaje heurystyk:

1. Heurystyka dostępności

Heurystyka dostępności to przypisywanie większego prawdopodobieństwa zdarzeniom, które łatwiej nam przywołać do świadomości. Często powołujemy się na zdarzenia, które są w jakiś sposób nacechowane emocjonalnie. Przykładem heurystyki dostępności jest uznanie, że w wypadkach lotniczych ginie więcej ludzi niż w wypadkach samochodowych. Wiąże się to z naszym wyobrażeniem o strasznej katastrofie lotniczej, wywołującej większe poczucie dramatyzmu. Zjawisko heurystyki dostępności może prowadzić do omówionych wcześniej błędów poznawczych — np. efektu potwierdzenia.

2. Heurystyka reprezentatywności

Heurystyka reprezentatywności to klasyfikowanie zdarzeń na podstawie podobieństwa do jakiegoś zdarzenia, które już znamy. Na podstawie wiedzy o tym, jak prezentuje się typowy przedstawiciel danej kategorii, wnioskujemy, że inni przedstawiciele są tacy sami. Pomijamy przez to ważne informacje o cechach wyróżniających. Błędy poznawcze, które oparte są na heurystyce reprezentatywności to np. paradoks hazardzisty, czyli traktowanie niezależnych od siebie zdarzeń jako zależnych od siebie. 

3. Heurystyka zakotwiczenia i dostosowania

Heurystyka zakotwiczenia i dostosowania to opieranie się na jakiejś informacji, a następnie zmodyfikowanie jej w taki sposób, aby dała odpowiedź lub pozwoliła uargumentować daną tezę. Rozmówca, formułując swoje sądy o rzeczywistości, pozwala, by osobiste doświadczenia i obserwacje stanowiły zakotwiczenia dla tworzonego obrazu rzeczywistości. Heurystyka zakotwiczenia i dostosowania prowadzi między innymi do efektu halo. 

Błędy logiczne i poznawcze - uzupełnienie

Poniżej znajdują się informacje uzupełniające, które dodają odrobinę teorii do powyższych zagadnień. 

Sofizmaty

Sofizmaty, każdego dnia chytrze wykorzystywane przez media i polityków do zwodzenia ludzi, to logiczne błędy w rozumowaniu. Określane są czasem jako podejrzana logika polegająca na wykręcaniu kota ogonem i świadomym wprowadzeniu rozmówcy w błąd (w przypadku takich zabiegów wykonywanych nieświadomie, nie używamy już pojęcia sofizmat, a paralogizm). 

Sofizmatem jest zatem wypowiedź, w której świadomie został ukryty błąd rozumowania nadający pozory prawdy fałszywym twierdzeniom. 

Erystyka

Erystyka jest natomiast sztuką prowadzenie sporów i dyskusji bez względu na to, co faktycznie jest prawdą. 

Jak wiemy, aby wygrać dyskusję, rzadko wystarczy po prostu mieć rację. Przewagę ma często dyskutant, który potrafi sprawnie poruszać się w chwytach erystycznych. Tak naprawdę już samo uświadomienie sobie, że dane posunięcie jest chwytem erystycznym, zwiększa szanse w dyskusji. 

Chwyt erystyczny to wypowiedź, która zastępuje argumenty. Przykładami chwytów erystycznych są:

  • Atak osobisty, czyli zachowanie odnoszące się do oponenta, a nie do tematu dyskusji w celu wywołania u niego zachwiania emocjonalnego. Może to być bezpośredni atak osobisty — podważanie moralności, kompetencji, pochodzenia, wykształcenia przeciwnika lub jego rodziny / przyjaciół, lub atak pośredni — chwyt, który wykorzystuje zakodowany w większości z nas kompleks niższości. W przypadku ataku pośredniego nie tyle słowa, ile ton wypowiedzi ma decydujące znaczenie.
  • Podważanie intencji mówiącego — atakowanie nie tyle merytorycznej treści wypowiedzi, ile domniemanych intencji partnera.
 

Błędy poznawcze, błędy logiczne, argumenty pozamerytoryczne — jak to rozróżniać?

Najczęściej to właśnie taki podział stosuje się, omawiając to, co w materiałach anglojęzycznych występuje pod nazwami logical fallacies i cognitive biases.

Czym różnią się te grupy?
Błędy logiczne to wszelkie niezgodności z zasadami logiki, teorii rozumowań, metodologii nauk i semiotyki, czyli po prostu błędne metody rozumowania.

Błąd poznawczy to natomiast systematyczny wzór postrzegania rzeczywistości, który odbiega od metody racjonalnej. Błędy poznawcze to takie sposoby myślenia, które wprowadzają osobę je stosującą w zafałszowane postrzeganie rzeczywistości. 

Najważniejsze różnice między błędami poznawczymi i logicznymi przedstawia poniższa tabela.

Błędy poznawcze Błędy logiczne
Są cechą osoby i jej umysłu
Są cechą argumentu
Osoba obciążona błędem poznawczym ma pozaracjonalną tendencję do oceny propozycji. Błąd poznawczy jest tym, co tworzy złe argumenty.
Argument obciążony błędem logicznym jest błędnym argumentem. Błąd logiczny jest cechą, która powoduje, że argument staje się niepoprawny.
Są przedmiotem badań psychologii i innych nauk społecznych.
Są przedmiotem badań filozofii i logiki.

A co z argumentacją pozamerytoryczną? Są to wszelkie sposoby argumentowania wychodzące poza merytorykę dyskusji. Przykłady argumentacji nierzeczowych:

  • Argumentum ad auditorem, czyli zwracanie się nie do oponenta, ale do audytorium w celu wywarcia presji na oponencie.
  • Argumentum ad baculum, czyli grożenie oponentom przykrymi konsekwencjami nieprzyjęcia danej tezy.
  • Argumentum ad consequentiam, czyli wskazywanie, że następstwa logiczne proponowanego twierdzenia są z jakichś powodów nie do przyjęcia, dlatego trzeba je odrzucić. 

Dysponujesz już listą błędów logicznych i błędów poznawczych oraz wiedzą dotyczącą argumentów pozamerytorycznych. Życzę powodzenia w wyłapywaniu ich zarówno u swoich rozmówców, jak i u siebie samego, abyśmy wspólnie osiągali poprawne wnioski — bez błędów logicznych, bez błędów poznawczych i bez zbędnego ładunku emocjonalnego. 

Chcesz pomóc? Udostępnij!
Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on whatsapp
WhatsApp

Źródła i lektury uzupełniające:

0 0 votes
Article Rating
guest
2 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
Kamyl

Nawet dobry artykuł, ale bardzo brakuje przykładów ilustrujących do każdej z tych kategorii. Jakichś ułożonych dialogów dokładnie obrazujących dany problem.